Najsilniejsza więź łącząca nasz kraj z Demokratyczną Republiką Konga, to ta literacka. Nierozerwalnie zestawił nas w swojej historii Joseph Conrad, a właściwie Józef Korzeniowski, bo tak naprawdę nazywał się autor „Jądra ciemności” – opowiadania, które przez wielu uznawane jest za jedno z najlepszych studiów ludzkiego okrucieństwa i szaleństwa. Pisarz wszystko oparł na swoich doświadczeniach i niektórzy twierdzą, że to jednoznaczne rozliczenie grzechów kolonializmu. Symboli w historii snutej przez polsko-angielskiego literata jest jednak więcej, a ich uniwersalność sprawia, że motywy dało się przenieść na różne płaszczyzny.
To artykuł z mundialowego cyklu „Kilka minut w…”, w ramach którego na parę chwil zabieramy was do krajów-uczestników tegorocznych mistrzostw świata. Opowieści, ciekawostki, wspomnienia – jedna historia na jedną reprezentację marzącą o podbiciu największej futbolowej sceny.
Zresztą i z tym rozliczeniem jest różnie. Jedni powiedzą, że to wręcz zbyt ostry obraz okrucieństwa, jakie spotkało Kongo za czasów belgijskiego protektoratu. Inni będą narzekać, że Conrad i tak obszedł się z Europejczykami zbyt łagodnie, a w ogóle to jest strasznym rasistą. My, bez ostatecznego rozstrzygania o jej faktycznym przesłaniu, skupiać możemy się też przecież na samej historii, która w niektórych rankingach plasuje się nawet w szerokiej czołówce najważniejszych dzieł literackich na świecie.
– Nie mam pojęcia, jak polscy czytelnicy odbierają „Jądro ciemności”. Wiem za to, że na Zachodzie od wielu dekad krytycy i czytelnicy wolą wyczytywać w tej książce prawdy o niezmiennej ludzkiej kondycji, niż dostrzegać w niej również portret konkretnego miejsca i czasu – mówił przed dziewięcioma laty Adam Hochschild, autor książki o ludobójstwie w belgijskim Kongu. Amerykański pisarz w 2017 roku gościł w Krakowie na Festiwalu Conrada, zwracając uwagę na pewien istotny fakt.
Siła historii opisanej przez Conrada tkwi w tym, że w całej fikcji kryje się bardzo dużo prawdy.
Krwawa kongijska historia. Zabawka Leopolda II
Pisarz zawitał do Afryki w 1890 roku, kiedy skusił się na interesującą wyprawę w górę rzeki Kongo. Jak sam podkreślał, marzył o byciu marynarzem, a rozciągająca się przed nim perspektywa przeżycia niezapomnianej przygody na Czarnym Lądzie była wyjątkowo nęcąca. 33-letni wówczas Conrad w wyniku serii nieco niefortunnych zdarzeń został kapitanem statku o wdzięcznej nazwie Roi des Belges. Król Belgów. Kongo w tamtym czasie było kolonią belgijską, choć Hochschild twardo trzyma się określenia „kolonia prywatna”, z czego zresztą całkiem zgrabnie sam się tłumaczy:
– Król Leopold II, ten błyskotliwy i czarujący, a zarazem bezwzględny i zachłanny geniusz PR-u, kamuflujący swą chciwość retoryką chrześcijańskiej filantropii, był wyraźnie sfrustrowany królowaniem w tak małym kraju jak Belgia. „Petit pays, petites gens”. Mały kraj, mali ludzie – powiedział kiedyś. A przy tym panował w czasie, kiedy większość europejskich monarchów w szybkim tempie traciła władzę na rzecz elektoratu. Zapragnął więc kolonii, w której mógłby sprawować niepodzielne rządy. Rząd Belgii nie był tym pomysłem zainteresowany, ale to było królowi jak najbardziej na rękę: postanowił, że zdobędzie własną kolonię. Najpierw monarcha najął sławnego odkrywcę Henry’ego Mortona Stanleya, by w jego imieniu eksplorował rozległe połacie środkowej Afryki. Następnie przekonał, w pierwszej kolejności Stany Zjednoczone, a potem wszystkie liczące się kraje Europy, by uznały Kongo za jego osobistą posiadłość, a w 1885 roku ogłosił się władcą tego kraju. 70-krotnie większe od Belgii Kongo stało się jedyną na świecie prywatną kolonią.
„Roi des Belges” na rok przed objęciem steru przez Conrada. Łajba niezbyt okazała, ale teraz mająca status wręcz legendarnej (fot. Wikimedia Commons)
Możemy pójść za retoryką Amerykanina, który dokładnie badał dzieje ludobójstwa ludności kongijskiej pod belgijskimi rządami. Jego zdaniem sercem całego zła, o którym pisze też przecież Conrad, był właśnie Leopold II. Człowiek, który – dość przewrotnie – powstały w wyniku jego działań kraj nazwał per „Wolne Państwo Kongo” i w takiej formule zdołał utrzymywać swoją zabawkę przez prawie ćwierć wieku. Gdy na jaw wyszła skala okrucieństw, jakich dopuszczali się ludzie króla, rząd belgijski przejął od monarchy te tereny we władanie. Był 1908 roku.
Jako się rzekło, Joseph Conrad po rzecze Kongo pływał o wiele wcześniej. W Afryce spotkał się nie tylko z okrucieństwem wobec zniewolonych rdzennych mieszkańców, ale i z niebezpiecznymi chorobami. Sam doświadczył na własnym ciele malarii, czterokrotnie zapadał na febrę, cierpiał z powodu dyzentrii. Czarny Ląd nie był dla niego w ogóle gościnny, ale cała wyprawa skłoniła Conrada do głębokiej refleksji, za której efekt uznawać należy właśnie „Jądro ciemności”.
– Ostatecznie pisarz postanawia skrócić swój przewidziany w kontrakcie na trzy lata pobyt w Kongu i porzucić służbę w Afryce. Podczas długiej podróży powrotnej przez bystrza dolnego odcinka rzeki choroba zmogła go do tego stopnia, że czasami musieli go nieść tragarze. Do Europy wrócił na początku 1891 roku, z trwale uszkodzonym zdrowiem i nieodwracalnie odartym ze złudzeń spojrzeniem na ludzkość – opisuje Hochschild.
Jedna z ofiar zbrodni w Kongu. Ucinanie dłoni i stóp było w tamtym czasie powszechną karą (fot. Wikimedia Commons)
Polak na rzece Kongo. Joseph Conrad opisywał własne doświadczenia
Amerykanin utrzymuje zresztą, że wiele z opisanych w książce scen w większym lub mniejszym stopniu znajduje odzwierciedlenie w przeżyciach Conrada. Powołuje się przy tym na przytoczone przez siebie słowa samego autora z 1917 roku.
„Jądro ciemności” jest przeżyciem nieznacznie (acz tylko nieznacznie) wykraczającym poza obiektywne fakty
Czytelnicy wielokrotnie uznawali ukazywane przez Conrada obrazy za symbole, lecz wiele z nich pisarz zobaczył najprawdopodobniej na własne oczy. Wszystko dlatego, że Kongo pod władaniem Leopolda było faktycznie inwestycją. Kaprysem, a i owszem, ale również pomysłem na niezły zarobek. Do tego celu stworzono najpierw całą infrastrukturę nastawioną na wyzysk miejscowej ludności i eksploatację tamtejszych dóbr, głównie kauczuki i kości słoniowej. Skupiono się również na ustaleniu hierarchii opartej o system zależności, który w niektórych miejscach kraju narzucić było łatwo.
– Tubylec sprzedający kość słoniową otrzymywał możliwie najmniejsze lub żadne wynagrodzenie, agent kupujący kość na miejscu zyskiwał 6-10% w stosunku do ceny europejskiej. Głównie zyskiwali udziałowcy w firmach finansujących przedsięwzięcie. W tym 50% zysków i tak szło do kieszeni głównego udziałowca we wszystkich lokalnych firmach – Leopolda II. Taki układ tworzył porządek dziobania, na końcu którego byli rdzenni mieszkańcy Konga – tłumaczy portal „Kroniki Dziejów”.
Król Leopold II uznawany jest po latach za wyjątkowego tyrana. To on jest odpowiedzialny za ludobójstwo w Kongu
Mówi się, że w wyniku wszystkich działań króla Leopolda życie straciło około ośmiu milionów Kongijczyków. – Mamy relacje na temat polowań na ludzi, które urządzali sobie uczestnicy wypraw. Po jednym z nich do Londynu wysłano głowę zabitego Afrykanina, która następnie została wypchana niczym łeb dzikiego zwierzęcia – opisywał Adam Hochschild w rozmowie z portalem „Historia Do Rzeczy”. Taki był obraz, który dostrzegał na żywo Conrad i który przeniósł ostatecznie na strony „Jądra ciemności”. Odcięte głowy, ręce, ludzie umierający z wycieńczenia w przyrzecznych bajorach. Do tego choroby, ogrom cierpienia i wyzysk w imię ślepej żądzy króla.
Książkę Conrada uznajemy czasem za studium ludzkiego okrucieństwa, niekiedy dopatrujemy się w niej wzorców szaleństwa. Mocny jej obraz w głowach współczesnych zostawił jednak przede wszystkim Francis Ford Coppola i jego „Czas Apokalipsy” osadzony w realiach wojny wietnamskiej, ale bazujący na motywach z „Jądra ciemności”. Zarazem niechcący zacierający historię, dokładając doń jeszcze więcej fikcji niż sam autor oryginału. Nie można jednak stwierdzić, że działanie reżysera jest tu jednoznacznie niebezpiecznym dla pamięci o milionach ofiar Leopolda i jego nieposkromionych żądzy. Bo opowieść Conrada to jakby dwie odrębne opowieści.
Jedna o człowieku. Druga – o historii, która wydarzyła się naprawdę.
