W futbolu pamiętamy różnego rodzaju sensacje. Nigdy w Polsce nie było bardziej niespodziewanego mistrza niż w 1980 roku. Hubert Kostka przejmował zespół, który walczył o utrzymanie, żeby później zrobić z niego sensacyjnego tryumfatora. Pod koniec października w mediach pojawiła się informacja o śmierci Jana Bysia, który odszedł w wieku 72 lat. Był członkiem tamtego niezapomnianego składu. Człowiek niezwykle skromny, stroniący od medialnego szumu. Piłkarz, którego kibice kochali przede wszystkim za pracowitość na boisku.
29 października bieżącego roku na profilu GKS Szombierki Bytom w mediach społecznościowych pojawiła się informacja:
„Z głębokim smutkiem żegnamy Jana Bysia – mistrza Polski z 1980 roku.
Urodzony 9 grudnia 1953 roku Jan Byś był jednym z filarów drużyny, która zapisała najpiękniejszy rozdział w historii naszego Klubu. W barwach Szombierek rozegrał 179 spotkań w najwyższej klasie rozgrywkowej i zdobył 12 bramek. W mistrzowskim sezonie 1979/80 wystąpił w 29 z 30 ligowych meczów, współtworząc sukces, z którego do dziś jesteśmy dumni.
Zapamiętamy jego ambicję, waleczność i serce zostawiane na boisku. Zapamiętamy również 1 października 1980 roku, kiedy w 17. minucie otworzył wynik pamiętnego spotkania z Trabzonsporem. Zwycięstwo 3:0 dało Szombierkom awans do kolejnej rundy Pucharu Europy Mistrzów Krajowych, a jego bramka na zawsze zapisała się w historii naszego Klubu. Po latach gry dla Szombierek kontynuował piłkarską drogę w Sparcie Zabrze. Dla naszej społeczności na zawsze pozostanie jednym z mistrzów — ludzi, którzy dali kibicom niezapomniane chwile i powody do dumy.
Rodzinie, Bliskim oraz Przyjaciołom Jana składamy szczere wyrazy współczucia.
Uroczystości pogrzebowe odbędą się 30 października o godzinie 10:00 w parafii św. Wawrzyńca, w Zabrzu-Mikulczycach
Cześć Jego pamięci”.
Byś był piłkarzem, którego pragnąłby każdy trener. Niezwykle zmotywowanym, specjalistą od czarnej roboty. Człowiekiem, którego można określić dwiema cechami – skromny i ambitny.
Urodzony w Zabrzu, ale legenda klubu z Bytomia
Przyszedł na świat w Zabrzu, w rodzinie bez tradycji piłkarskich. Ojciec był brygadzistą, pracującym m.in. w stolicy przy budowie tunelu na Trasie Łazienkowskiej. Futbolem „na poważnie” zainteresował się stosunkowo późno. W wieku, w którym bożyszcze nie tylko śląskiej, ale całej polskiej piłki Włodzimierz Lubański debiutował w polskiej reprezentacji. Byś musiał przejść inną, o wiele dłuższą drogę.
16-letni pomocnik podczas nauki w technikum pokazał się z dobrej strony podczas ogólnopolskich zawodów dla placówek górniczych. Nauczyciele wychowania fizycznego z jego szkoły dość długo musieli namawiać go do tego, by w końcu spróbował swoich sił w Górniku Zabrze. W końcu się przełamał. Poszedł na trening i z czasem trafił do rezerw. Dopiero tam przekonał się na własnej skórze, że o ile wrodzone umiejętności pozwalają na zdobywanie bramek i medali na szkolnych turniejach, o tyle w rywalizacji z wytrenowanymi chłopcami stoi póki co na straconej pozycji.
Chodziło przede wszystkim o niedostatki kondycyjne, które w połączeniu z niezbyt dobrymi warunkami fizycznymi, stanowiły istotny problem. Skromny, ale i ambitny nastolatek obiecał sobie, że zrobi wszystko, by wykorzystać otrzymaną szansę. Trenował także pod domem, wieczorami, by nadrobić zaległości.
Jeśli któregoś piłkarza moglibyśmy określić „bohaterem dawnych gazet”, to na Śląsku z pewnością taką postacią był świętej pamięci Jan Byś. Jak podkreślają jego byli koledzy z boiska, nigdy nie pchał się na afisz. O rozgłos dbał w najlepszy możliwy sposób – walcząc do upadłego na murawie. Taka postawa od zawsze wzbudzała uznanie wśród piłkarskich kibiców. W tamtych czasach i regionie słynącym z szacunku do ciężkiej fizycznej pracy, była doceniana jak nigdzie indziej.
Takimi słowami pożegnał Go redaktor Paweł Czado – człowiek, który o śląskiej piłce wie chyba wszystko:
„Bardzo smutna wiadomość. Potwierdziłem ją w Sparcie Mikulczyce i wśród dawnych piłkarzy Szombierek. Nie żyje oto wspaniały Jan Byś, niezwykły piłkarz o niecodziennych umiejętnościach. Miał 72 lata. Wyjątkowo skromny, przywiązany do bliskich człowiek. Miałem okazję przekonać się o tym, odwiedzając Go w jego domu rodzinnym w Mikulczycach gdy pisałem książkę „Zieloni”. Okazał się szczerym rozmówcą i czarującą wręcz osobowością, choć w mediach, z własnego wyboru nieobecną.
Jan Byś był mistrzem Polski w 1980 roku z Szombierkami Bytom. Na zdjęciu – trzeci z lewej w dolnym rzędzie.
Uroczystości pogrzebowe odbędą się 30 października o g.10 w parafii św. Wawrzyńca, w Zabrzu-Mikulczycach.
Cześć Jego Pamięci”.
Jan Byś (1953 – 2026). Mistrz Polski 1980 https://t.co/WqOyJJtFOu
— Paweł Czado (@PCzado) October 30, 2026
Hubert Kostka od razu sprowadził go do Szombierek
Wspomniana pozycja „Zieloni. Szombierki, niezwykły śląski klub” napisana przez Czado to nie tylko piłkarskie kompendium wiedzy o tym klubie, ale i doskonały punkt wyjścia do dyskusji na temat mistrzowskich Szombierek Bytom, których niezwykle ważnym ogniwem był właśnie Jan Byś. Dzięki tej książce czytelnik może zrozumieć jak fenomenalny zespół stworzył w tamtym czasie legendarny trener, a wcześniej wybitny bramkarz, Hubert Kostka.
A jeśli już o literaturze mowa, to warto w tym miejscu przytoczyć stare dobre przysłowie: „Nie oceniaj książki po okładce”. Doskonale pasuje bowiem do bohatera naszej opowieści. Niezwykle niepozorny, a przez to – szalenie niebezpieczny dla przeciwnika. Nie miał najlepszych warunków fizycznych, przez co bardzo często był lekceważony przez rosłych rywali. Kiedy ci orientowali się z jak zwinnym i dobrze wyszkolonym technicznie piłkarzem mają do czynienia, było już zazwyczaj za późno. Charakteryzował go spryt.
Najpierw jednak musiał przełknąć gorzką pigułkę rozczarowania. Nie otrzymał nigdy szansy w pierwszym zespole Górnika Zabrze. Jeśli czegokolwiek mógł żałować w swojej karierze, to właśnie tego. Tak przynajmniej w rozmowie z Weszło uważa Hubert Kostka, któremu zadałem to pytanie. Dodaje jednak, że Byś był na pewno piłkarzem spełnionym, który poradziłby sobie w każdej ligowej drużynie. Trener Kostka poznał się na talencie Jana Bysia, sprowadzając go do Szombierek Bytom. Złoty medalista olimpijski z 1972 roku tak wspomina swojego podopiecznego:
– Mogę o nim powiedzieć wszystko, co najlepsze. Wielka szkoda, że nie ma go już wśród nas. To był wspaniały człowiek. Nie mogę o nim powiedzieć złego słowa. Znałem go jeszcze z Zabrza, czasów juniorskich, bo był wychowankiem Górnika. Przyszedł do nas z trzeciej ligi. Kiedy trenowałem Szombierki, od razu zacząłem zabiegać o sprowadzenie go do nas. Tak też się stało i był u nas przez lata wiodącym zawodnikiem. Jeśli czegoś żałował, to tego, że nigdy nie zagrał w pierwszej drużynie Górnika Zabrze.
W równie ciepłych słowach mówili o nim koledzy z mistrzowskiej drużyny. Wiesław Surlit – w przeszłości bramkarz Szombierek czy Widzewa – był jednym z najlepszych kumpli Bysia.
– Wspaniały piłkarz i kolega. Nie był człowiekiem zamkniętym, ale bardzo skromnym. Na wszystkich wyjazdach razem spaliśmy w pokoju dwuosobowym. Sami tak zdecydowaliśmy. Trener o tym nie decydował. Mieliśmy po prostu dobry kontakt i dobrze się dogadywaliśmy. Od samego początku przypadliśmy sobie do gustu. Nie było między nami jakichkolwiek niesnasek. Bardzo często żartowaliśmy na treningach i po meczach. Nie sposób powiedzieć o nim coś złego.
– Wykonywał powierzone zadania boiskowe z najwyższą starannością. Podobnie było na treningach. Chociaż jeśli chodzi o zajęcia z trenerem Hubertem Kostką, to każdy wykonywał polecenia w stu procentach. Bez wyjątków. Wiedzieliśmy, że mają sens, a trener cieszył się wyjątkowym szacunkiem. Byliśmy wspaniałym kolektywem, dlatego udało nam się tyle osiągnąć. Hubert był wspaniałym trenerem i stworzył wyjątkowy zespół – opowiada bramkarz Szombierek Bytom, Wiesław Surlit.
Wiesław Surlit w interwencji. Uprzedził Zdzisława Kapkę z Wisły Kraków.
Zażyłe relacje między bramkarzem a pomocnikiem potwierdził także bohater tego artykułu. Kilka miesięcy temu Jan Byś udzielił prawdopodobnie ostatniego wywiadu w swoim życiu redaktorowi Radia Łódź, Dariuszowi Postolskiemu. Jak to jednak z ludźmi skromnymi bywa, zamiast opowiadać o sobie, komplementował pozostałych kolegów z drużyny Szombierek. Nie zabrakło ciepłych słów także dla Wiesława Surlita:
– Kiedy Wiesiu przyszedł do Szombierek, od razu się polubiliśmy. Bardzo przyjemnie nam się ze sobą pracowało. Żyliśmy jak brat z bratem. Zawsze mówiłem, że to jest człowiek – palce lizać. Często zostawaliśmy po treningach i ćwiczyliśmy grę „jeden na jednego”. Ja starałem się założyć mu siatkę, a on, kiedy mi się to udało, z wielką siłą wybijał mi piłkę w górę. Tak się wygłupialiśmy i przy okazji trenowaliśmy. Spaliśmy razem na obozach. Byliśmy nierozłączni. To była prawdziwa przyjaźń. Szkoda tylko, że tak daleko od siebie mieszkaliśmy, bo byśmy zapewne spędzali ze sobą każdą wolną chwilę.
– Wiesiek był z całą pewnością jednym z najlepszych polskich bramkarzy. Był bardzo spokojny. Żadnych niepotrzebnych i nerwowych ruchów. Znakomicie kierował obroną. Świetnie się ustawiał i nie miał słabszych stron. Bronił fantastycznie strzały w dół i w górę. Mobilizował nas do lepszej gry. Nie widziałem, by specjalnie mobilizował nas przed meczami z Widzewem. Świetnie się z nim grało i współpracowało. Popatrzyliśmy na jego sylwetkę i szybko nadaliśmy mu przezwisko „Baryła”. Jak Wiesiek krzyknął „moja!”, to wszyscy aż się od niego odbijali i uciekali, by się z nim nie zderzyć. Nasz tytuł Mistrza Polski był jak najbardziej zasłużony. Na Szombierki nie było mocnych.
Szombierki Bytom fans celebrate their Polish league title in 1980 🙂 http://t.co/6NAR7urXcp
— Christopher Lash (@rightbankwarsaw) April 17, 2015
Byś, zanim związał się z Szombierkami, trafił najpierw do II-ligowej Sparty Mikulczyce, gdzie popisywał się – jak na pomocnika – bardzo dobrą skutecznością. Zwrócił tym samym uwagę Huberta Kostki, który postanowił ściągnąć go do Szombierek. Grudzień 1977 roku był w życiu Jana Bysia przełomowy. 18 grudnia przyszedł na świat jego syn. Dzień później, zaspanego i szczęśliwego świeżo upieczonego ojca zaskoczyła propozycja nie do odrzucenia. Swoim przyszłym włodarzom powiedział, że mógłby występować na boisku nawet za darmo. Tak bardzo cieszył się z możliwości gry w najwyższej klasie rozgrywkowej. Po latach śmiał się, że był chyba pierwszym zawodnikiem, który podpisał kontrakt… w piżamie.
W ten sposób zaczęła się piękna przygoda, zwieńczona mistrzostwem Polski w 1980 roku i grą w europejskich pucharach. O skali sensacji najlepiej niech świadczy fakt, że Szombierki nie były najlepsze… nawet we własnym mieście. Funkcjonowały w cieniu wielkiej Polonii, bardzo silnej drużyny w latach 50. i 60. i trochę już słabnącej w latach 70.
Podobno mało brakowało, a trafiłby nad morze, do Bałtyku Gdynia, w zamian za Zdzisława Rozborskiego. Miało to być wypożyczenie wraz z innym piłkarzem Górnika. Żona pomocnika miała nie być zadowolona z tego pomysłu. Rodzinie Bysiów dobrze się żyło na Śląsku i to tutaj było mu dane napisać własną, piękną historię. Nadrabiał niedostatki fizyczne niesamowitą ambicją. Koledzy z drużyny wiedzieli, że mogą liczyć na jego nieustępliwość. Niejednokrotnie przekonały się o tym największe gwiazdy polskiej piłki.
Strzelił gola Trabzonsporowi
– Był piłkarzem walczącym do upadłego o każdą piłkę. Jak w drużynie przeciwnej jakiś wyróżniający się piłkarz, który stanowił dla nas wyjątkowe zagrożenie, to właśnie Janek dostawał zadanie, by go powstrzymać. Był tak zwanym plastrem dla rywala. Wywiązywał się z tego w stu procentach. Był nieustępliwy. Krok w krok biegał za takim piłkarzem i nie dawał mu chwili wytchnienia. Aż ten miał go serdecznie dość. Przeciwnik czuł jego oddech na karku. Wiedział, że ma przy sobie intruza, co skutecznie utrudniało mu grę. Niejednokrotnie, mimo wybitnych umiejętności, taki piłkarz nie mógł sobie dać rady z Jankiem. Świetnie odbierał piłkę przeciwnikowi, nawet gdy ten dysponował wyjątkową techniką. Ta jego natrętność i nieustępliwość po prostu wyprowadzały rywala z równowagi. Radził sobie z wieloma wyjątkowymi postaciami drużyn przeciwnych – przekonuje Wiesław Surlit.
Piłkarze Huberta Kostki w sezonie 1979/1980 mogli cieszyć się z wymarzonego tytułu już na trzy kolejki przed końcem rozgrywek. A przecież Hubert Kostka w 1978 roku przejmował zespół, który właśnie zajął 12. miejsce i bronił się przed spadkiem! No i w dwa lata zrobił z niego mistrza. Najpierw było czwarte miejsce. A później? Chyba nikt nie typował ich do końcowego sukcesu, kiedy Bytomianie ulegli Wiśle Kraków 0:4. Jak się jednak miało okazać, były to złe miłego początki.
Byś był wyznaczany przez trenera do krycia takich piłkarzy jak Zbigniew Boniek czy Kazimierz Deyna. W mistrzowskim sezonie wystąpił w 29 z 30 spotkań. Na boisku oddawał serce i płuca, przyczyniając się do zdobycia tytułu mistrza Polski.
W nagrodę za ten triumf czekał sprawdzian w europejskich pucharach. Pierwszym przeciwnikiem śląskiego zespołu w elitarnym Pucharze Europy był turecki Trabzonspor. „Zieloni” pokazali charakter i mimo porażki w pierwszym meczu, zdołali odwrócić losy rywalizacji i awansować dalej. Jedną z bramek w rewanżu zdobył właśnie Jan Byś. Sytuacja polityczna w Turcji była wtedy niezwykle napięta. Władzę przejęło wojsko. Piłkarze wcale nie byli pewni, że uda im się polecieć do Trabzonu. Wiesław Surlit uśmiecha się na myśl o tym dwumeczu, choć samego wyjazdu do Turcji nie wspomina zbyt dobrze.
– Pierwszy mecz przegraliśmy 1:2. Joachim Wieczorek strzelił gola w końcówce. Potem przyszedł rewanż. Wiem, że Jan Byś zdobył jedną z bramek. Minęło tyle lat, że szczegółów nie pamiętam. To musiała być bramka zdobyta w ogromnym boiskowym zamieszaniu. Janek nie miał jakiejś ogromnej postury potężnego piłkarza. Mikry chłopak, ale zadziorny, wręcz do przesady. Ogromnie cieszyliśmy się z tego gola, jak i z samego zwycięstwa.
– W pierwszym meczu murawa była w tak kiepskim stanie, że nie mogliśmy za bardzo rozwinąć skrzydeł. Było dość mało ludzi, trybuny trochę jak na starym Widzewie, takie kamienne schody. Nie było miejsc siedzących, tylko stojące. Każdy okrzyk tworzył niesamowite echo. Później przyjechali do nas i „odpowiednio” ich potraktowaliśmy. Podobno właściciel Trabzonsporu był wściekły po końcowym gwizdku. Nie mógł wybaczyć swoim piłkarzom, że po zwycięstwie w pierwszym meczu żegnają się z pucharami – opowiada w rozmowie z Weszło Surlit.
– Byś może nie zdobywał zbyt wielu bramek, ale miał inne atuty. Strzelać też potrafił. Zdobył chociażby bramkę z Trabzonsporem w europejskich pucharach. To była wtedy niezwykle silna turecka drużyna. Mimo to udało nam się ich pokonać i awansować dalej – dodaje Hubert Kostka.
TU ZOBACZYSZ BRAMKĘ JANA BYSIA Z TRABZONSPOREM
Ślązacy trafili następnie na niezwykle mocną drużynę CSKA Sofia, która okazała się być poza zasięgiem (0:4 i 0:1) i to totalnie. W ten oto sposób zakończył się sen Szombierek Bytom o europejskiej potędze. Ale w Pucharze Europy zagrały? Zagrały. Jeszcze później raz udało się wystąpić w europejskich pucharach – po zajęciu trzeciego miejsca w kolejnym sezonie Szombierki zmierzyły się z Feyenoordem.
Tak jak w Górniku trafił na potężną konkurencję, tak samo było w reprezentacji Polski, która przecież w 1982 roku była trzecia na świecie. Nigdy nie zagrał w pierwszej reprezentacji. Zresztą, mało który piłkarz Szombierek był kadrowiczem, tym większe to mistrzostwo jest sensacją. W zasadzie to ceniony był tylko jeden piłkarz Szombierek – napastnik Roman Ogaza. Także wychowanek Górnika Zabrze, który się tam nie przebił i najpiękniejsze lata kariery napisał w Bytomiu.
– Nie chwalił się nigdy swoimi dokonaniami. Moim zdaniem, nie był też odpowiednio doceniony przez środowisko. A był jednym z najlepszych pomocników, jakich polska piłka wtedy miała. Jakoś tak się złożyło, że nigdy nie zagrał w polskiej reprezentacji. W mojej opinii – zasłużył na to na pewno. Nie miał tylko jednego – warunków fizycznych. Był stosunkowo niski. Tak się akurat jednak składa, że przecież najlepsi piłkarze świata, jak Messi i Maradona, też nie byli wysocy. W tym konkretnym przypadku uważam jednak, że właśnie z powodu wzrostu go odpowiednio nie docenili. W tamtych czasach, w Szombierkach, mieliśmy najlepszą linię pomocy w lidze. Z Rudolfem Wojtowiczem (grał także jako obrońca – przyp.red.), Pawłem Janikiem i właśnie Janem Bysiem – mówi Kostka.
Podobnie sądzi także Wiesław Surlit: – Uważam, że zasłużył na szansę w reprezentacji. Gdyby miał tych kilka centymetrów więcej, to na pewno by to powołanie przyszło. Niestety, jak wiemy, w karierze piłkarza o końcowym sukcesie decyduje wiele różnych czynników.
Jan Byś zapisał się jednak w historii polskiej piłki niezaprzeczalnie, skromnością i pracowitością. Tak jak węgiel nazywany jest czasem „czarnym złotem” Śląska, tak Jan Byś na pewno był nie(d)ocenionym skarbem śląskiego futbolu. Cześć jego pamięci.
Źródła:
„Zieloni. Szombierki, niezwykły śląski klub”, Paweł Czado, Wydawnictwo Żwakowskie Sp. Z.o.o.,Tychy 2020
Łączy nas piłka
Retro Futbol
Przegląd Sportowy
